Di sản Mở trong Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

"Χωρίς τίτλο" by Stefanos Michaelides, 2011, Metropolitan Organisation of Museums of Visual Arts of Thessaloniki, is licensed under CC BY-SA 4.0.

Open Heritage in the Age of Artificial Intelligence

Posted 19 August 2026 by Brigitte Vézina, Sarah Hinchliff Pearson

Theo: https://creativecommons.org/2026/08/19/open-heritage-in-the-age-of-artificial-intelligence/

Bài được đưa lên Internet ngày: 19/08/2025

Giá trị to lớn của việc chia sẻ di sản

Các cơ sở di sản văn hóa - CHI (Cultural Heritage Institutions) – như bảo tàng, thư viện và kho lưu trữ – gánh vác sứ mệnh quan trọng vì lợi ích công cộng là tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận các di sản trong bộ sưu tập của mình. Sứ mệnh này dựa trên nền tảng là sự tiếp cận rộng rãi của công chúng và sự tham gia tích cực của con người, sự tồn tại của tài nguyên chung về văn hóa (cultural commons) sống động, cũng như việc coi di sản là nguồn tài nguyên được chia sẻ. Các CHI hiểu rằng, với tư cách là sự phản ánh bản sắc của chúng ta, di sản góp phần định hình giá trị nhân văn chung; đồng thời, việc tạo điều kiện tiếp cận di sản mang lại vô số lợi ích (bản dịch sang tiếng Việt) cho xã hội. Do đó, với vai trò là những người gìn giữ nguồn thông tin đáng tin cậy chứa đựng tri thức và văn hóa, các CHI có vai trò then chốt trong việc phát triển và bảo vệ kho tàng chung này, cũng như thúc đẩy các hoạt động sử dụng mang lại lợi ích cho nhân loại.

AI – Yếu tố gây biến động mạnh mẽ

Sự xuất hiện gần đây của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đã tạo ra tác động to lớn đối với các CHI, đặc biệt là khi các nội dung do họ quản lý được truy cập và sử dụng để phát triển AI. Một vấn đề trọng tâm được đặt ra là các điều kiện, quy tắc và kỳ vọng chi phối việc sử dụng các tư liệu di sản văn hóa – vốn thuộc phạm vi công cộng hoặc được cấp phép mở – làm dữ liệu để phát triển AI. Các ví dụ điển hình bao gồm các bộ dữ liệu mở tại AI4Culture, BigLAM của Hugging Face, Institutional Books của Harvard, The Public Interest Corpus của Authors’ Alliance, cũng như European Books Data Commons (dự kiến ​​trong tương lai). Thực tế này đang thúc đẩy các cuộc thảo luận về việc ai có quyền truy cập và tái sử dụng các dữ liệu đó, cũng như mục đích của việc sử dụng này. Nhờ vào trách nhiệm quản lý và gìn giữ, các bộ sưu tập di sản thường cung cấp những bộ dữ liệu đa dạng, chất lượng cao, có bối cảnh rõ ràng và được tuyển chọn kỹ lưỡng. Mặc dù việc đưa dữ liệu từ các bộ sưu tập di sản vào quy trình phát triển hứa hẹn tạo ra các hệ thống AI ưu việt và mang tính đại diện cao hơn, các CHI vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm:

• Các thách thức về cơ sở hạ tầng đe dọa tính bền vững kinh tế của cơ sở hạ tầng mở và hệ sinh thái mở, bao gồm: 

  • Lưu lượng truy cập từ bot gia tăng do các công ty AI chạy theo lợi nhuận thống trị, gây áp lực lên cơ sở hạ tầng và làm tăng các chi phí phát sinh (như được báo cáo trong tài liệu Are AI Bots Knocking Cultural Heritage Offline? (bản dịch sang tiếng Việt) của GLAM-E Lab); 

  • Không chia sẻ lại bất kỳ giá trị nào được tạo ra (như được thảo luận trong phần “Bảo vệ Quyền Văn hóa và Phân phối lại Giá trị được tạo ra từ việc AI sử dụng Dữ liệu Văn hóa” thuộc Báo cáo năm 2025 của Nhóm Chuyên gia Độc lập về Trí tuệ Nhân tạo và Văn hóa (bản dịch sang tiếng Việt) của UNESCO). 

• Các hoạt động AI thương mại đi ngược lại các giá trị và chuẩn mực của tài nguyên chung (commons), bao gồm: 

  • Thiếu minh bạch và thiếu ghi nhận nguồn gốc (vấn đề được đề cập tại nhóm làm việc “May the Source be with You” trong sự kiện Oulu Löyly), tách rời khỏi bối cảnh (như được ghi nhận trong báo cáo Artificial intelligence and creativity của Báo cáo viên Đặc biệt về quyền văn hóa, Alexandra Xanthaki), và mất dấu vết nguồn gốc do tính thiếu minh bạch của các mô hình và hệ thống AI; 

  • Thiếu thông tin và sự hiểu biết về cách nội dung được tái sử dụng (cho mục đích huấn luyện, suy luận hay tìm kiếm), hoặc liệu nội dung đó có bị mô hình ghi nhớ hay lưu giữ sau quá trình huấn luyện hay không (như được đề cập trong bài viết trên blog của CC: From Signals to Infrastructure: Strengthening the Commons for the AI ​​Era) (bản dịch sang tiếng Việt); 

  • Tình trạng nội dung tiếp tục bị đóng kín trong các hệ thống độc quyền (như đã xảy ra với các nghiên cứu học thuật trên X/Twitter). 

Nhìn bề ngoài, điều này cho thấy sự xung đột giữa các hoạt động phát triển AI thương mại với cam kết cung cấp quyền truy cập mở của các tổ chức di sản văn hóa (CHI), cũng như những kỳ vọng dựa trên mô hình tài nguyên chung về sự tương hỗ có đi có lại (bản dịch sang tiếng Việt) và tôn trọng “khế ước xã hội” làm nền tảng cho việc chia sẻ các tài nguyên chung (commons) về di sản. Nó cho thấy niềm tin đang dần bị xói mòn. Và tất cả những điều này diễn ra trong bối cảnh có nhiều bất định về mặt pháp lý liên quan đến bản quyền cũng như việc áp dụng các giấy phép và công cụ của Creative Commons (CC). 

Các tổ chức di sản văn hóa (CHI) ngày càng ngần ngại chia sẻ các tài nguyên chung 

Chúng ta có thể hình dung các phản ứng đối với hoạt động thu thập dữ liệu (scraping) của AI trên một dải phổ, từ việc cởi mở đón nhận rộng rãi cho đến thái độ phòng thủ, khép kín để bảo vệ dữ liệu. Điều này được phản ánh rõ nét trong báo cáo Making Public AI reality: How cultural heritage can lead the way (bản dịch sang tiếng Việt) của Europeana; báo cáo này xác định hai nhóm ở hai thái cực đối lập: nhóm thiết lập ranh giới và nhóm tìm kiếm cơ hội. Sự xuất hiện của lưu lượng truy cập từ AI về cơ bản đặt các tổ chức di sản văn hóa trước hai lựa chọn:

• Cho phép mọi nhà phát triển AI khai thác dữ liệu không giới hạn, hoặc

• Hạn chế quyền truy cập theo những cách thô bạo và quá mức cần thiết (“đóng kín mang tính phòng thủ”).

Trên thực tế, một số cơ sở — ví dụ như Thư viện Quốc gia Hà Lan và Trove (API truy cập mở của Thư viện Quốc gia Úc; xem tại đây và tại đây)—đã phản ứng bằng cách đóng lại quyền truy cập, qua đó bộc lộ một nghịch lý: các tổ chức di sản văn hóa (CHI)—vốn có sứ mệnh chia sẻ các bộ sưu tập của mình—cuối cùng lại đi đến việc khóa chặt di sản. Tình thế tiến thoái lưỡng nan này đang làm lung lay nền tảng vốn đã mong manh của mô hình di sản mở, khi những nội dung lẽ ra được công khai rộng rãi nay lại bị hạn chế chặt chẽ hơn, khiến quyền tiếp cận di sản vì lợi ích công cộng trở thành nạn nhân bị ảnh hưởng. Quả thực, sự căng thẳng này đã được ghi nhận trong Tuyên bố về Di sản Mở (Open Heritage Statement) (bản dịch sang tiếng Việt và bản toàn văn tiếng Việt). Cần nhắc lại rằng, khái niệm di sản mở khuyến khích việc tiếp cận và tái sử dụng di sản mà không vấp phải những rào cản bất hợp lý hay không cần thiết; đồng thời, khái niệm này cũng thừa nhận rằng tính mở không phải là điều gì đó tuyệt đối hay cứng nhắc, đồng nhất. Phần mở đầu của Tuyên bố nhấn mạnh đến trí tuệ nhân tạo (AI) có đạo đức và có trách nhiệm, đồng thời nêu rõ:

Chúng tôi chú trọng đến những thách thức và cơ hội do các công nghệ mới nổi mang lại—bao gồm trí tuệ nhân tạo và các công nghệ trong tương lai—cũng như nhu cầu về công nghệ trí tuệ nhân tạo có đạo đức và trách nhiệm hơn trong việc tiếp cận và tái sử dụng các di sản thuộc phạm vi công cộng.

Đây là lời nhắc nhở kịp thời rằng khi các tổ chức di sản văn hóa (CHI) áp dụng tinh thần mở, đó là một phương tiện để đạt được mục tiêu chứ không phải mở chỉ vì mục đích mở đơn thuần. Các CHI thường thực hiện tinh thần mở dựa trên những nguyên tắc cốt lõi—những nguyên tắc coi trọng tính đa chiều, bối cảnh cụ thể và sự tương tác giữa các khuôn khổ quản trị khác nhau. Tuy nhiên, việc đóng kín hoàn toàn không phải là giải pháp (cách làm này, ở mức độ tốt nhất thì kém hiệu quả, còn ở mức độ tệ nhất thì gây hại cho lợi ích công cộng) và có nguy cơ phá bỏ thành quả của hơn 20 năm phát triển di sản mở thông qua việc sử dụng các giấy phép và công cụ Creative Commons (CC) (bản dịch sang tiếng Việt). Do đó, chúng ta cần vượt qua mô hình đóng kín mang tính phản ứng tức thời để hướng tới một trạng thái cân bằng bền vững hơn trong việc chia sẻ.

Từ sự phân mảnh đến mô hình tài nguyên chung bền vững

Chúng ta biết rằng nhiều cơ sở di sản văn hóa (CHI) mong muốn tiếp tục chia sẻ các bộ sưu tập của mình, đồng thời đảm bảo rằng các nhà phát triển AI sử dụng chúng một cách có trách nhiệm. Trong bối cảnh đó, làm thế nào để các CHI có thể cung cấp quyền truy cập mở và công bằng vào các bộ sưu tập di sản của mình theo cách phù hợp với sứ mệnh là những người quản lý có trách nhiệm? Làm thế nào để các CHI có thể “chủ động định hình các điều kiện mà tại đó các bộ sưu tập của họ được các hệ thống AI truy cập và tái sử dụng, mà không làm ảnh hưởng đến cam kết về tính mở” như Open Future và Europeana đã nêu? (bản dịch sang tiếng Việt) Cụ thể hơn, dữ liệu di sản nên được cung cấp để huấn luyện và sử dụng cho AI trong những điều kiện nào? Bởi ai? Và vì mục đích gì?

Để giải quyết những vấn đề này, CC đang phát triển CC Signals – một bộ công cụ mới giúp khôi phục quyền chủ động của các tổ chức di sản văn hóa (CHI) với tư cách là những người quản lý dữ liệu, đồng thời duy trì tính mở của di sản được chia sẻ trong các tài nguyên chung (commons). CC Signals sẽ nỗ lực cân bằng giữa hai mục tiêu:

• Duy trì quyền truy cập tới các nguồn tài nguyên di sản quý giá, và

• Đảm bảo rằng các cơ sở và cộng đồng quản lý những di sản này vẫn là những bên tham gia tích cực vào việc định hình hệ sinh thái AI.

Bộ công cụ CC Signals sẽ tạo ra một giải pháp trung dung, vượt qua thế lưỡng nan hiện tại giữa việc "miễn phí cho mọi người" và "đóng kín để bảo vệ". CC Signals thực hiện điều này bằng cách thiết lập các điều kiện chuẩn hóa, mang tính tích cực cho xã hội (prosocial) đối với việc truy cập và tái sử dụng trong bối cảnh AI. Là một phần của nỗ lực này, CC đang nghiên cứu các phương án kết hợp luật hợp đồng và luật bản quyền để tạo cơ sở pháp lý cho CC Signals. Mọi hình thức của CC Signals đều sẽ bao gồm các biện pháp bảo vệ việc tái sử dụng vì lợi ích công cộng. Nói một cách đơn giản, CC Signals sẽ thiết lập và duy trì những ranh giới cần thiết mà các nguồn tài nguyên chung (commons) cần để phát triển mạnh mẽ. Các tổ chức di sản văn hóa (CHI) có vị thế thuận lợi để thử nghiệm và triển khai CC Signals như một phần của các khuôn khổ đạo đức về chia sẻ di sản trong các tài nguyên chung phục vụ cho AI. CHI là những nhân tố then chốt giúp định hình một hệ sinh thái AI thúc đẩy sự hợp tác, đảm bảo quyền tiếp cận công bằng và mang lại lợi ích công cộng lâu dài.

Bạn có thể đóng góp như thế nào?

Mặc dù chưa có lời giải đáp cho mọi vấn đề, chúng tôi hiểu rằng cần bắt đầu những cuộc thảo luận mang tầm nhìn lớn để đảm bảo tiếng nói của các cơ sở di sản văn hóa (CHI) được lắng nghe và định hướng thế giới đang ngày càng bị AI chi phối. Ngay hôm nay, bạn có thể góp phần định hình một hệ thống AI hỗ trợ di sản mở:

• Ký tên vào Tuyên bố Di sản Mở (Open Heritage Statement) để thể hiện sự ủng hộ đối với AI có đạo đức và trách nhiệm.

• Tìm hiểu thêm về dự án CC Signals và/hoặc cách để tham gia sâu hơn vào dự án.

• Hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng (bản dịch sang tiếng Việt) và các công nghệ vì lợi ích xã hội cho các tài nguyên chung (commons) – những giải pháp phù hợp với các giá trị mở và thể hiện tinh thần mở.

• Đầu tư vào cơ sở hạ tầng mở.