Keeping digitised works in the public domain: how the copyright directive makes it a reality
Published January 21, 2020 by Andrea Wallace (University of Exeter Law School)Ariadna Matas (Europeana Foundation)
Bài được đưa lên Internet ngày: 21/01/2020
Nguyên tắc cho rằng các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng (public domain) vẫn phải tiếp tục thuộc phạm vi công cộng sau khi được số hóa – một quan điểm mà Europeana đã bảo vệ suốt gần một thập kỷ qua – gần đây đã được đưa vào luật pháp châu Âu. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Andrea Wallace về tầm quan trọng của quy định này đối với lĩnh vực di sản văn hóa, cũng như về nghiên cứu của bà liên quan đến Điều 14.
Trong nhiều năm qua, thông qua các chính sách, tiêu chuẩn và hoạt động truyền thông, Europeana đã lên tiếng phản đối việc các cơ sở áp dụng giấy phép Creative Commons cho các bản sao kỹ thuật số của những tác phẩm vốn đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền, trong khi các cơ sở này không phải là tác giả hay chủ sở hữu quyền đối với những tác phẩm đó.
Hiến chương về Phạm vi Công cộng (Public Domain Charter) (bản dịch sang tiếng Việt) của chúng tôi khẳng định rằng, để duy trì một phạm vi công cộng lành mạnh và phát triển, việc số hóa một tác phẩm thuộc phạm vi công cộng không được phép biến tác phẩm đó trở lại trạng thái được bảo hộ bản quyền và không thể tái sử dụng. Điều này tiềm ẩn nguy cơ làm suy yếu phạm vi công cộng – một nguyên tắc cốt lõi trong luật bản quyền.
Sau quá trình nỗ lực nâng cao nhận thức về vấn đề này, Europeana hoan nghênh việc thông qua Điều 14 trong Chỉ thị về Bản quyền trong Thị trường Kỹ thuật số Thống nhất (Copyright in the Digital Single Market Directive) (bản dịch sang tiếng Việt). Quy định này xác định rằng các tác phẩm nghệ thuật thị giác thuộc phạm vi công cộng sẽ vẫn tiếp tục thuộc phạm vi công cộng sau khi được số hóa, trừ khi quá trình số hóa đó tạo ra một sản phẩm đủ tính "nguyên gốc" để được bảo hộ bản quyền. Tất cả 28 quốc gia thành viên sẽ phải thông qua và nội luật hóa quy định này (trước tháng 6 năm 2021). Andrea Wallace, cùng với Ellen Euler, đã thực hiện nghiên cứu về điều khoản này cũng như những tác động của nó.
Điều 14 hướng tới giải quyết vấn đề gì?
Điều 14 nhắm vào thực trạng tồn tại từ lâu: việc xác lập quyền bản quyền đối với các bản sao không có tính nguyên gốc của những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng. Theo luật bản quyền, để được bảo hộ, một tác phẩm phải có đủ tính "nguyên gốc". Từ trước đến nay, vẫn thiếu các căn cứ pháp lý ràng buộc để xác định liệu các bản sao của những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng – chẳng hạn như ảnh chụp các bức tranh đã hết thời hạn bảo hộ – có đủ tính nguyên gốc để được hưởng quyền bản quyền riêng hay không.
Vì lý do này, các cơ sở di sản văn hóa, các cơ quan lưu trữ hình ảnh và những đơn vị sở hữu khác đã có thể xây dựng các mô hình kinh doanh dựa trên việc xác lập quyền tác giả đối với các bản sao của những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng (public domain), đồng thời thu phí công chúng khi họ muốn sử dụng các hình ảnh đó. Tuy nhiên, điều này vô tình ngăn cản công chúng tiếp cận các tác phẩm nghệ thuật không còn được bảo hộ bản quyền, đồng thời đi ngược lại với mục đích cốt lõi của việc hết thời hạn bảo hộ bản quyền và đưa tác phẩm vào phạm vi công cộng. Phạm vi công cộng nên là tài sản mở để bất kỳ ai cũng có thể sử dụng cho mọi mục đích: tạo ra các sản phẩm văn hóa mới, phát triển tri thức mới, v.v.
Phạm vi áp dụng của Điều 14 là gì? Liệu nó có áp dụng cho mọi loại hình tác phẩm và mọi định dạng số hóa hay không?
Điều 14 chỉ áp dụng cho các "tác phẩm nghệ thuật thị giác" thuộc phạm vi công cộng. Chỉ thị này không định nghĩa cụ thể thế nào là "tác phẩm nghệ thuật thị giác", vì vậy chúng ta cần tham khảo luật pháp quốc gia của từng quốc gia thành viên để làm rõ khái niệm này. Nhiều học giả, những người ủng hộ quyền truy cập mở (open access), tổ chức Europeana cùng đông đảo công chúng hy vọng rằng các quốc gia thành viên sẽ áp dụng Điều 14 theo nghĩa rộng, bao hàm tất cả các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng. Nếu không, các tư liệu thu được từ việc sao chép sách, bản vẽ khoa học, bản nhạc, bản thảo, bản đồ hoặc các tác phẩm quan trọng khác thuộc phạm vi công cộng sẽ nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của Điều 14. Hơn nữa, quy định này cũng không áp dụng cho tất cả các tác phẩm nghệ thuật thị giác, mà chỉ dành cho những tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền. Điều này có nghĩa là các bản sao của những tác phẩm nghệ thuật vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền sẽ không chịu ảnh hưởng bởi Điều 14.
Nhìn chung, Điều 14 được soạn thảo với phạm vi khá rộng – dự phòng cho khả năng công nghệ và các phương tiện truyền thông sẽ thay đổi theo thời gian. Đây là một điểm mạnh, xét đến việc quy định này áp dụng cho "bất kỳ tư liệu nào thu được từ hành vi sao chép". Chẳng hạn, điều này có thể bao gồm siêu dữ liệu (metadata), mã phần mềm, dữ liệu thô từ các bản quét 3D hoặc nhiếp ảnh kỹ thuật số, cũng như bất kỳ tư liệu nào được tạo ra thông qua các công nghệ trong tương lai, bất kể định dạng là gì.
Liệu điều này có đồng nghĩa với việc các phòng trưng bày, thư viện, kho lưu trữ và bảo tàng – GLAM (Galleries, Libraries, Archives, Museums) không còn có thể bảo vệ các bản sao kỹ thuật số của các tác phẩm nghệ thuật thị giác thuộc phạm vi công cộng thông qua quyền tác giả và các quyền liên quan nữa hay không?
Trái với suy nghĩ phổ biến… câu trả lời là không. Đây không phải là sự hủy bỏ hoàn toàn quyền tác giả. Văn bản này quy định rằng chỉ những tư liệu đáp ứng được ngưỡng bảo hộ quyền tác giả theo tiêu chuẩn của EU mới được bảo hộ. Các hình thức bảo hộ quyền liên quan sẽ không còn áp dụng; chỉ còn lại sự bảo hộ theo quyền tác giả. Các cơ quan lưu trữ hình ảnh cùng nhiều tổ chức di sản văn hóa luôn lập luận rằng những bản sao chép trung thực các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng (public domain) đều đáp ứng được ngưỡng bảo hộ này. Sẽ rất đáng chú ý để xem liệu các lập luận đó có tiếp tục tồn tại sau khi các quốc gia thành viên nội luật hóa quy định này hay không, hay liệu các đơn vị nắm giữ tư liệu cuối cùng sẽ hưởng ứng yêu cầu từ công chúng về việc đưa các tư liệu sao chép này vào phạm vi công cộng. Có khả năng một số đơn vị sẽ tìm cách đi ngược lại mục đích của Điều 14, chẳng hạn như tiếp tục khẳng định quyền tác giả hoặc hạn chế quyền truy cập vào các tư liệu sao chép thông qua những điều khoản sử dụng trang web khắt khe, hoặc thậm chí là không công khai dữ liệu đó dưới bất kỳ hình thức nào.
Đâu là những kết luận chính từ nghiên cứu của bạn?
Ngoài vấn đề còn nhiều điểm chưa rõ ràng xung quanh Điều 14 mà chúng ta đã thảo luận, Ellen và tôi cho rằng vẫn còn những cách khác khiến các yêu cầu về bản quyền – hoặc các hạn chế tương tự như bản quyền – tiếp tục tồn tại ngay cả sau khi chỉ thị được chuyển hóa vào luật quốc gia. Một vài ví dụ có thể kể đến như lệnh cấm khách tham quan chụp ảnh tại chỗ, các điều khoản và điều kiện sử dụng trang web mang tính hạn chế, cùng những kẽ hở khác phát sinh từ Chỉ thị năm 2019 về Thông tin Khu vực Công (Public Sector Information Directive). Tài liệu của chúng tôi hiện đang trong quá trình thẩm định, nhưng chúng tôi hy vọng sẽ sớm công bố rộng rãi trong thời gian tới.
Bạn có lời khuyên nào dành cho các tổ chức di sản văn hóa không?
Chúng tôi khuyến khích các tổ chức hãy đón nhận tinh thần cởi mở của Chỉ thị EU và hào hứng với những tiềm năng mà việc phổ cập quyền truy cập mở (open access) mang lại (tất nhiên là vẫn cần cân nhắc các vấn đề về cấp phép sao cho phù hợp). Trên thực tế, các cơ sở có thể bắt đầu rà soát và sửa đổi chính sách sở hữu trí tuệ ngay từ bây giờ, thay vì chờ đợi quá trình chuyển hóa Chỉ thị DSM năm 2019 vào luật quốc gia. Khảo sát Open GLAM mà Douglas McCarthy và tôi cùng quản lý có một mục liệt kê các chính sách truy cập mở đang được áp dụng tại từng cơ sở. Đây là điểm khởi đầu tuyệt vời để tìm hiểu xem các cơ sở GLAM khác đang thực hiện như thế nào.
Việc triển khai truy cập mở có thể tạo cảm giác choáng ngợp. Tuy nhiên, hiện có rất nhiều nền tảng trực tuyến (cùng các cộng đồng tình nguyện viên nhiệt huyết) sẵn sàng hỗ trợ các cơ sở trong việc công bố nội dung, chẳng hạn như Wikimedia Commons hay GitHub. Chúng tôi khuyến nghị các cơ sở nên công bố các tập dữ liệu chất lượng cao dưới giấy phép Creative Commons CC0, từ đó tạo điều kiện cho cộng đồng trực tuyến cùng tham gia tái sử dụng và sáng tạo dựa trên các dữ liệu đó.
Đà phát triển cho phong trào Open GLAM đã hình thành và đang ngày càng mạnh mẽ. Điều 14 sẽ đóng vai trò là chất xúc tác quan trọng thúc đẩy việc áp dụng các chính sách truy cập mở, đồng thời hỗ trợ những người đang nỗ lực từ bên trong tổ chức có thêm sự ủng hộ để công bố các bộ sưu tập kỹ thuật số trực tuyến. Đây chính là điều mà chúng tôi mong đợi nhất! Tất cả chúng ta hãy cùng chờ đón những đổi mới kỹ thuật số tất yếu và sự hình thành tri thức mới – những thành quả chắc chắn sẽ xuất hiện khi quyền truy cập vào phạm vi công cộng (public domain) được mở rộng hơn.
Tác giả: admin
Ý kiến bạn đọc
Những tin cũ hơn
Trang Web này được thành lập theo Quyết định số 142/QĐ-HH do Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam – AVU&C (Association of Vietnam Universities and Colleges), GS.TS. Trần Hồng Quân ký ngày 16/09/2019, ngay trước thềm của Hội thảo ‘Xây dựng và khai thác tài nguyên giáo dục mở’ do 5...
Duy trì các tác phẩm đã được số hóa trong phạm vi công cộng: chỉ thị về bản quyền biến điều đó thành hiện thực như thế nào
Điều 14 và phạm vi công cộng - tình hình tại châu Âu
Europeana góp phần định hình Đám mây cho di sản văn hóa
Europeana và các đối tác khởi xướng Hãy tạo bản sao số! (Twin it!) cho Văn hóa châu Âu - Phần II
Khám phá di sản văn hóa kỹ thuật số như một môn học mới nổi tại các trường đại học
Hãy tạo bản sao số! (Twin it!) Lời kêu gọi hành động: Thúc đẩy công nghệ 3D cho văn hóa châu Âu đến năm 2030
Chương trình tập huấn “Về khai thác và sử dụng tài nguyên giáo dục mở trong hoạt động giảng dạy tại Trường Đại học Kinh tế - Luật”, 11-12/11/2026
Độc giả của Giáo dục Mở
Sổ tay Nghiên cứu Mở của Mạng lưới Cao học Toàn cầu Tài nguyên Giáo dục Mở - GO-GN (Global OER - Graduate Network)
Các bài toàn văn trong năm 2025
Các bài trình chiếu trong năm 2025
Các lớp tập huấn thực hành ‘Khai thác tài nguyên giáo dục mở’ tới hết năm 2025
Tập huấn thực hành ‘Khai thác tài nguyên giáo dục mở’ cho giáo viên phổ thông, bao gồm cả giáo viên tiểu học và mầm non tới hết năm 2025
Các tài liệu dịch sang tiếng Việt tới hết năm 2025
DigComp 3.0: Khung năng lực số châu Âu
Loạt bài về AI và AI Nguồn Mở: Công cụ AI; Dự án AI Nguồn Mở; LLM Nguồn Mở; Kỹ thuật lời nhắc; Tín hiệu CC
Bộ các tài liệu hướng dẫn của UNESCO cho các chính phủ và cơ sở để triển khai Khuyến nghị Tài nguyên Giáo dục Mở
Hướng dẫn thực hành về Giáo dục Mở cho các học giả: Hiện đại hóa giáo dục đại học thông qua các thực hành Giáo dục Mở (dựa trên Khung OpenEdu)
Chứng chỉ Creative Commons cho các nhà giáo dục, thủ thư hàn lâm, và văn hóa mở
Các mô hình bền vững Tài nguyên Giáo dục Mở (TNGDM) - Tổng hợp
ORCID - Quy trình làm việc
Tổng hợp các bài của Nhóm các Nhà cấp vốn Nghiên cứu Mở (ORFG) đã được dịch sang tiếng Việt
Tổng hợp các bài của Liên minh S (cOAlition S) đã được dịch sang tiếng Việt
Europeana - mô hình mẫu về hệ thống liên thông, Dữ liệu Mở (Liên kết) và dữ liệu FAIR của OpenGLAM/Văn hóa Mở
Loạt bài về Khoa học Mở (KHM): Định nghĩa các khái niệm của KHM; Bộ công cụ KHM của UNESCO bản tiếng Việt; Năm KHM và chuyển đổi sang KHM;
‘ĐÁNH DẤU KHÓA HỌC MỞ VÀ KHAM ĐƯỢC: CÁC THỰC HÀNH TỐT NHẤT VÀ CÁC TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH’ - VÀI THÔNG TIN HỮU ÍCH
Khóa học cơ bản về Dữ liệu Mở trong chương trình học tập điện tử trên Cổng Dữ liệu châu Âu