Hãy tạo bản sao số! (Twin it!) Lời kêu gọi hành động: Thúc đẩy công nghệ 3D cho văn hóa châu Âu đến năm 2030

Twin it! Call to action: Boosting 3D for Europe's culture by 2030

Posted on Thursday October 31, 2024

Theo: https://pro.europeana.eu/post/twin-it-call-to-action-boosting-3d-for-europe-s-culture-by-2030

Bài được đưa lên Internet ngày: 31/10/2024

Lời kêu gọi hành động "Hãy tạo bản sao số!" (Twin it!) đề ra bảy ưu tiên then chốt nhằm thúc đẩy việc thực hiện Khuyến nghị năm 2021 của Ủy ban châu Âu về không gian dữ liệu chung của châu Âu dành cho di sản văn hóa. Khuyến nghị này kêu gọi các quốc gia thành viên EU thực hiện số hóa 3D tất cả các di tích và địa điểm được đánh giá là đang gặp rủi ro, cùng với một nửa số di tích và địa điểm thu hút đông đảo khách tham quan nhất, trước năm 2030.

Việc tăng cường khả năng tiếp cận di sản văn hóa chung của châu Âu để mọi người cùng thưởng thức và lấy cảm hứng là một mục tiêu chính sách quan trọng của Liên minh châu Âu (EU). Từ việc mở rộng quyền tiếp cận văn hóa và thúc đẩy sự tham gia, cho đến hỗ trợ công tác bảo tồn và khuyến khích tái sử dụng, công nghệ 3D mang đến những cơ hội chưa từng có để thúc đẩy mục tiêu này. Các mô hình 3D không chỉ đơn thuần là bản sao kỹ thuật số của các di sản; chúng còn lưu giữ những chi tiết tinh vi về hiện vật cùng câu chuyện gắn liền với nó, đồng thời ghi lại quá trình số hóa, từ đó mở ra những kiến ​​thức mới và góc nhìn mới mẻ.

Năm 2019, các quốc gia thành viên EU đã công nhận tiềm năng của công nghệ 3D trong việc bảo tồn kỹ thuật số – phương thức có khả năng phản ánh tính đa chiều của di sản văn hóa – đồng thời kêu gọi triển khai “một sáng kiến ​​toàn châu Âu về số hóa 3D các hiện vật, di tích và địa điểm di sản văn hóa” (Tuyên bố hợp tác về thúc đẩy số hóa di sản văn hóa, 2019).

Khuyến nghị năm 2021 của Ủy ban châu Âu về không gian dữ liệu chung của châu Âu dành cho di sản văn hóa đã kêu gọi các quốc gia thành viên EU thực hiện số hóa 3D tất cả các di tích và địa điểm được đánh giá là đang gặp rủi ro, cũng như một nửa số di tích và địa điểm thu hút nhiều khách tham quan nhất, với thời hạn hoàn thành là năm 2030. Văn bản này cũng đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng về việc đóng góp nội dung 3D vào Europeana và không gian dữ liệu chung.

Để góp phần đạt được các mục tiêu này, Ủy ban châu Âu cùng Sáng kiến ​​Europeana đã khởi động chiến dịch “Twin it! 3D for Europe’s culture” (tạm dịch: “Tạo bản sao số 3D cho di sản văn hóa châu Âu!”) vào tháng 6 năm 2023, với sự hợp tác từ các quốc gia giữ chức Chủ tịch Hội đồng EU là Thụy Điển, Tây Ban Nha và Bỉ. Chiến dịch đã mời gọi các quốc gia thành viên EU gửi ít nhất một di sản văn hóa đã được số hóa 3D vào không gian dữ liệu chung, kết quả là đã tạo nên một bộ sưu tập đặc sắc gồm 37 di sản tiêu biểu với chất lượng cao.

Chiến dịch “Twin it!” đã củng cố cam kết và năng lực ứng dụng công nghệ 3D tại các quốc gia thành viên, các tổ chức di sản, hệ sinh thái Europeana và cộng đồng chuyên gia. Hướng tới các mục tiêu trung gian vào năm 2025 theo Khuyến nghị nêu trên, chúng ta cần tận dụng thời điểm này để đánh giá tiến độ chung, đúc kết các bài học kinh nghiệm và định hướng cho tương lai.

“Lời kêu gọi hành động” này được xây dựng dựa trên nền tảng chuyên môn tập thể từ chiến dịch “Twin it!”. Các đối tác bao gồm: Sáng kiến ​​Europeana (gồm ba tổ chức liên kết với nhau: Quỹ Europeana, Hiệp hội Mạng lưới Europeana và Diễn đàn các đơn vị tập hợp dữ liệu Europeana), Ủy ban châu Âu, ba quốc gia đảm nhiệm chức Chủ tịch luân phiên, các đầu mối liên lạc của chương trình "Twin it!" tại các quốc gia thành viên, các tổ chức di sản văn hóa tham gia đóng góp, cùng các thành viên của Nhóm chuyên gia về Không gian dữ liệu chung châu Âu dành cho Di sản văn hóa – CEDCHE (European Data Space for Cultural Heritage). Tài liệu này phản ánh ý kiến ​​đóng góp từ các chuyên gia hàng đầu thuộc Nhóm công tác về dữ liệu 3D, Trung tâm Năng lực 4CH về Bảo tồn Di sản văn hóa, cũng như các dự án được EU tài trợ là 5DCulture và Eureka3D. Nội dung này cũng được xây dựng dựa trên các cuộc trao đổi tại sự kiện cấp cao "Twin it!" diễn ra vào ngày 14/05/2024 tại Brussels. Sự kiện cấp cao này đã quy tụ các Bộ trưởng Văn hóa, các nhà hoạch định chính sách ở mọi cấp độ, cùng các chuyên gia và các bên liên quan chủ chốt để cùng thảo luận về những vấn đề then chốt xoay quanh công tác số hóa 3D trong lĩnh vực của chúng ta.

Trên cơ sở đó, lời kêu gọi hành động "Twin it!" đề ra bảy ưu tiên then chốt nhằm thúc đẩy các mục tiêu của Khuyến nghị. Đây cũng là minh chứng cho cam kết mạnh mẽ của tất cả các bên liên quan đối với những mục tiêu và nguyên tắc này.

1. Áp dụng phương pháp tiếp cận dựa trên mục đích và người dùng đối với công tác số hóa 3D. Việc quyết định đối tượng nào cần được số hóa 3D và ở mức độ chất lượng nào nên dựa trên mục đích sử dụng cũng như đối tượng sử dụng nội dung 3D đó. Cách tiếp cận này cũng sẽ xác định mức đầu tư cần thiết và công nghệ phù hợp. Trong khi số hóa 3D với độ chính xác cao nhất là yêu cầu bắt buộc đối với công tác phục dựng, thì độ phân giải thấp hơn có thể vẫn đáp ứng được mục tiêu nếu trọng tâm là tăng cường khả năng truy cập trực tuyến. Phương pháp tiếp cận dựa trên mục đích và người dùng cung cấp các hướng dẫn thiết thực để thực hiện số hóa 3D một cách hiệu quả, đồng thời bổ sung khía cạnh định tính vào các chỉ số định lượng đã nêu trong Khuyến nghị 2021.

2. Nâng cao nhận thức và ưu tiên các nhóm đối tượng được nêu trong Khuyến nghị năm 2021 vào các chiến lược và danh mục số hóa 3D quốc gia. Khuyến nghị kêu gọi các quốc gia thành viên ưu tiên và đặt ra các mục tiêu cụ thể cho việc số hóa 3D và bảo tồn kỹ thuật số đối với các di sản văn hóa đang gặp rủi ro, cũng như các di tích và địa điểm thu hút đông đảo nhất khách tham quan. Khuyến nghị cũng khuyến khích dành sự quan tâm đặc biệt đến các di sản văn hóa chưa được số hóa đầy đủ, dù thuật ngữ này không chỉ giới hạn ở phạm vi 3D. Sáng kiến ​​"Twin it!" đã làm nổi bật giá trị của việc phân loại này trong việc xác định thứ tự ưu tiên cho số hóa 3D, đồng thời cũng cho thấy sự thiếu thống nhất trong cách hiểu chung. Việc nâng cao nhận thức về các nhóm đối tượng này giữa các quốc gia thành viên sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc tích hợp chúng vào các danh mục di sản quốc gia hiện có. Qua đó, hỗ trợ quá trình ra quyết định, căn chỉnh các chiến lược quốc gia theo mục tiêu của Khuyến nghị, theo dõi tiến độ và đảm bảo tính tương thích của dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia.

3. Tăng cường hiểu biết về các quy trình làm việc 3D trong ngành, dựa trên các tài liệu nghiên cứu như "Các nguyên tắc cơ bản và lời khuyên cho công tác số hóa 3D di sản văn hóa" (2019) (bản dịch sang tiếng Việt) và "Nghiên cứu về chất lượng trong số hóa 3D di sản văn hóa hữu thể" (2022). Sáng kiến ​​"Twin it!" đã nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết đối với toàn ngành trong việc hiểu rõ hơn về các quy trình 3D. Quy trình này bao gồm việc xác định thứ tự ưu tiên, thu thập dữ liệu và tạo mô hình 3D, xây dựng siêu dữ liệu (metadata), thu thập và chia sẻ dữ liệu về quá trình thực hiện (paradata), lựa chọn các định dạng phù hợp nhất để lưu trữ và chia sẻ, cấp phép, tổng hợp, công bố, lưu trữ cũng như tái sử dụng các tư liệu 3D. Sáng kiến ​​"Twin it!" cũng nhấn mạnh lợi ích của việc kết nối và chia sẻ kinh nghiệm trên khắp châu Âu. Việc thiết lập các quy trình làm việc chung, bao quát là yếu tố vô cùng thiết yếu. Ngoài ra, ngành của chúng ta cần tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để đẩy nhanh tốc độ số hóa 3D và tối ưu hóa các quy trình thực hiện số hóa 3D.

4. Tiếp tục tài trợ một cách chiến lược cho công tác số hóa 3D ở cấp độ EU, cấp quốc gia thành viên và cấp cơ sở. Khuyến nghị này kêu gọi mở rộng đáng kể quy mô số hóa 3D. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục nâng cao nhận thức về những lợi ích của công nghệ 3D tại các cơ sở văn hóa trên khắp châu Âu, dựa trên nền tảng của chiến dịch "Twin it!". Việc tăng cường hỗ trợ tài chính cho cơ sở hạ tầng và đổi mới sáng tạo 3D là yếu tố thiết yếu, bao gồm cả các dự án hỗ trợ không gian dữ liệu (data space) trong khuôn khổ Chương trình Kỹ thuật số châu Âu (Digital Europe Programme) sắp tới. Sáng kiến ​​Europeana và các quốc gia thành viên cần tiếp tục đầu tư vào một hệ sinh thái tập hợp dữ liệu vững mạnh thông qua các đơn vị tập hợp dữ liệu ở cấp quốc gia, theo chủ đề hoặc theo lĩnh vực – những đơn vị đã đóng vai trò then chốt trong chiến dịch "Twin it!". Cần tạo điều kiện để các đơn vị này phát triển và hiện đại hóa hình thức hỗ trợ dành cho các cơ sở di sản cũng như các nhà cung cấp khác.

5. Hỗ trợ sự hình thành các nền tảng châu Âu bền vững và có khả năng tương hợp, phục vụ mục đích lưu trữ, lưu giữ và hiển thị di sản văn hóa 3D. Chiến dịch "Twin it!" đã làm nổi bật sự phụ thuộc vào các nền tảng thương mại từ các quốc gia bên ngoài EU trong việc lưu trữ, hiển thị và lưu giữ các mô hình 3D. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết về các nền tảng công cộng, mở, mang tính châu Âu – những nền tảng có thể đảm bảo sự bền vững và ưu tiên lợi ích công cộng. EU cần tiếp tục hỗ trợ tài chính cho việc phát triển các công cụ như vậy, cũng như xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật số công cộng vững mạnh, nơi di sản được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên chung, dễ tiếp cận và có thể chia sẻ vì lợi ích công cộng. Các công cụ và cơ sở hạ tầng này phải đảm bảo tính tương hợp và dễ dàng tiếp cận đối với các cơ sở văn hóa ở mọi quy mô, bất kể họ đang ở giai đoạn nào trong quá trình chuyển đổi kỹ thuật số.

6. Phối hợp các nỗ lực và tăng cường hợp tác nhằm nâng cao năng lực chung của châu Âu trong lĩnh vực 3D. Chiến dịch "Twin it!" đã chứng minh tiềm năng của sự hợp tác thông qua quan hệ đối tác hiệu quả với dự án 4CH, mang lại sự hỗ trợ kỹ thuật chuyên biệt cho các quốc gia thành viên. Không gian dữ liệu (data space) cần phối hợp chặt chẽ với các sáng kiến ​​hiện có sở hữu chuyên môn về 3D, chẳng hạn như Time Machine, Cultural Heritage Cloud (Đám mây Di sản Văn hóa) và Trung tâm Năng lực về 3D (Competence Centre for 3D) trong tương lai. Việc hợp tác với các tổ chức châu Âu và quốc tế – như Hội đồng châu Âu (Council of Europe) và UNESCO – cùng các bên liên quan trong xã hội dân sự – như Europa Nostra, European Heritage Hub và ICOM – sẽ đóng vai trò then chốt trong công tác số hóa 3D các di sản đang gặp rủi ro cũng như các địa điểm thu hút đông đảo nhất khách tham quan (ví dụ: dựa trên các danh mục và danh sách di sản đang gặp rủi ro hiện có, chẳng hạn như Danh sách Di sản Thế giới đang bị đe dọa của UNESCO tại các quốc gia thành viên EU, chương trình “7 di sản bị đe dọa nhiều nhất” của Europa Nostra, hay Danh sách Đỏ các hiện vật văn hóa đang gặp rủi ro của ICOM). Những hoạt động hợp tác này cần được duy trì và phát triển dựa trên các nỗ lực hiện có, vốn đã góp phần vào việc xây dựng các tiêu chuẩn trong lĩnh vực số hóa 3D.

7. Tạo điều kiện, thúc đẩy và nâng cao năng lực tái sử dụng nội dung 3D. Khả năng tái sử dụng nội dung — bao gồm các mô hình 3D và dữ liệu liên quan — góp phần phát triển tri thức mới, đồng thời khơi dậy sự sáng tạo và đổi mới. Dự án "Twin it!" đã chỉ ra những thách thức trong việc đánh giá bản quyền cũng như truyền đạt các điều kiện tái sử dụng một cách chính xác và cởi mở đối với các mô hình 3D. Sáng kiến ​​Europeana (Europeana Initiative) cùng không gian dữ liệu (data space) sẽ tiếp tục nâng cao nhận thức về tác động tích cực của việc tái sử dụng, xây dựng năng lực trong việc truyền đạt thông tin về quyền sở hữu, đồng thời củng cố các tiêu chuẩn về siêu dữ liệu (metadata) và dữ liệu phụ trợ (paradata) cho nội dung 3D nhằm hỗ trợ hoạt động tái sử dụng. Các tổ chức di sản văn hóa cần tuân thủ luật bản quyền của Liên minh châu Âu (EU); theo đó, các bản sao không mang tính sáng tạo của những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng (public domain) sẽ không phải chịu sự điều chỉnh của bản quyền hay các quyền liên quan. Ngoài ra, nếu một tài sản được số hóa với sự hỗ trợ từ nguồn kinh phí công, thì dữ liệu và các mô hình thu được từ quá trình đó không nên bị giới hạn về khả năng tái sử dụng.