Khám phá di sản văn hóa kỹ thuật số như một môn học mới nổi tại các trường đại học

Exploring digital cultural heritage as an emerging university subject

Published September 5, 2024 by Alba Irollo (Europeana Foundation)

Theo: https://www.dataspace-culturalheritage.eu/en/news/exploring-digital-cultural-heritage-as-an-emerging-university-subject

Bài được đưa lên Internet ngày: 05/09/2024

Europeana Research đã và đang tìm hiểu về sự xuất hiện của di sản văn hóa kỹ thuật số trong giáo dục đại học. Nhân dịp bắt đầu năm học mới, chúng tôi mời bạn cùng khám phá và đóng góp cho nghiên cứu này cũng như các kết quả mà nó mang lại!

Trọng tâm của Europeana Research đã thay đổi theo thời gian, phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với dữ liệu di sản văn hóa, các phương pháp và công cụ kỹ thuật số phục vụ cho nghiên cứu học thuật, giảng dạy và học tập. Khoảng 10 năm trước, công việc trong lĩnh vực này bắt đầu với sự chú trọng đặc biệt vào sự phát triển của cái gọi là "Nhân văn kỹ thuật số" (Digital Humanities) – lĩnh vực được xem là đầy hứa hẹn nhất, nơi việc tái sử dụng dữ liệu di sản văn hóa bắt đầu trở nên cụ thể và rõ nét trong nghiên cứu học thuật.

Trong môi trường làm việc quốc tế cùng với mối quan hệ hợp tác ngày càng bền chặt với các trường đại học, chúng tôi nhận thấy rằng di sản văn hóa kỹ thuật số đang dần khẳng định vị thế như một môn học ở bậc đại học. Chúng tôi nhận thấy cần phải làm rõ liệu di sản văn hóa kỹ thuật số đang tìm được chỗ đứng trong các chương trình giảng dạy đại học hay không (vì việc tái sử dụng dữ liệu nâng cao đòi hỏi nền tảng kiến ​​thức vững chắc về dữ liệu), hay sự quan tâm mà giới học thuật dành cho di sản văn hóa kỹ thuật số chính là phản ứng trước những thay đổi trong lĩnh vực di sản văn hóa cùng các nhu cầu đào tạo phát sinh từ những thay đổi đó.

Góc nhìn từ Europeana

Khi bắt đầu xem xét xu hướng này, chúng tôi chỉ ghi nhận một vài sáng kiến ​​nổi bật, chủ yếu tập trung tại Vương quốc Anh. Chẳng hạn, Đại học Edinburgh từng có một vị trí chuyên trách (chair) về di sản văn hóa kỹ thuật số, thậm chí còn thành lập Mạng lưới Nghiên cứu Di sản Văn hóa Kỹ thuật số - DCHRN (Digital Cultural Heritage Research Network) – tiền thân của nhóm chuyên môn về Di sản Văn hóa Kỹ thuật số hiện nay. Đại học Glasgow cũng có một vị trí tương tự, và gần đây hơn đã thiết lập một sáng kiến ​​đặc biệt mang tên "The Arts & Humanities Partnership Catalyst for Digital Cultural Heritage" (Chương trình xúc tiến hợp tác giữa các ngành Nghệ thuật & Nhân văn trong lĩnh vực Di sản Văn hóa Kỹ thuật số). Ngoài ra còn có chương trình Thạc sĩ Khoa học (MSc) về Di sản Kỹ thuật số tại Đại học York, và chương trình Thạc sĩ Văn chương (MA) về Quản lý và Truyền thông Dữ liệu Văn hóa tại Đại học Sheffield – đây chỉ là một vài ví dụ về các sáng kiến ​​được thiết kế chuyên biệt dưới góc độ kỹ thuật số.

Năm 2022, với tư cách là điều phối viên của Europeana Research, tôi đã tham dự Trường Hè về Nhân văn Kỹ thuật số (Summer School on Digital Humanities) tại Đại học Oxford. Sự kiện này lần đầu tiên tổ chức một khóa đào tạo chuyên sâu về di sản văn hóa kỹ thuật số. Cũng trong năm đó, trung tâm nghiên cứu liên ngành Cambridge Digital Humanities tại Đại học Cambridge đã thành lập Trường Dữ liệu Di sản Văn hóa (Cultural Heritage Data School).

Mối quan tâm cá nhân của tôi đối với công tác đào tạo các chuyên gia di sản văn hóa tương lai tại các trường đại học bắt nguồn từ trải nghiệm quan sát trước đây — trong giai đoạn đầu sự nghiệp — về công việc của một nhóm chuyên gia từ các quốc gia thành viên EU. Nhóm này được Hội đồng Liên minh châu Âu mời tham gia “nghiên cứu về các kỹ năng, hoạt động đào tạo và chuyển giao tri thức trong các ngành nghề liên quan đến di sản tại châu Âu”. Với sự hỗ trợ từ Ủy ban châu Âu và vận hành theo cơ chế hoạch định chính sách của EU được gọi là Phương thức Phối hợp Mở (Open Method of Coordination - OMC), nhóm đã họp thường xuyên trong các năm 2017 và 2018 — trùng với thời điểm diễn ra Năm Di sản Văn hóa châu Âu — và công bố báo cáo có tiêu đề “Thúc đẩy hợp tác trong Liên minh châu Âu về kỹ năng, đào tạo và chuyển giao tri thức trong các ngành nghề di sản văn hóa” (2018).

Di sản rõ nét nhất từ ​​những nỗ lực này trong khuôn khổ chính sách văn hóa của EU chính là dự án Các hành động về di sản văn hóa nhằm hoàn thiện công tác đào tạo, giáo dục và vai trò chuyên môn - CHARTER (Cultural Heritage Actions to Refine Training, Education and Roles). Đây là một dự án đầy tham vọng với những kết quả ấn tượng, khởi động từ năm 2021 và được một liên minh hiện tự định vị mình là “Liên minh Kỹ năng Di sản Văn hóa châu Âu” (European Cultural Heritage Skills Alliance) thực hiện. Những thông tin và góc nhìn từ CHARTER đã trở thành nguồn tham chiếu thường xuyên đối với chúng tôi. Tuy nhiên, trọng tâm mối quan tâm của chúng tôi cụ thể hơn: tập trung vào giáo dục và đào tạo liên quan đến di sản văn hóa kỹ thuật số và dữ liệu — lĩnh vực mà chúng tôi có kinh nghiệm chuyên môn sâu rộng, cùng với mạng lưới kết nối và sứ mệnh riêng trong ngành.

Europeana Research hướng tới việc xây dựng cầu nối giữa lĩnh vực di sản văn hóa và giới học thuật. Trong bối cảnh cụ thể này, những cầu nối đó sẽ càng trở nên giá trị hơn nếu chúng ta có thể hỗ trợ giới học thuật hiểu rõ cách thức chuyển đổi sang kỹ thuật số đang diễn ra như thế nào. Chúng ta có thể tạo điều kiện để lĩnh vực di sản văn hóa chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn về các kỹ năng và kiến ​​thức cần thiết cho các chuyên gia khi đối mặt với quá trình chuyển đổi số (ngay cả khi họ vốn được đào tạo theo hướng nhân văn). Chúng ta cũng có thể cung cấp dữ liệu và công cụ để thử nghiệm, đồng thời chia sẻ chuyên môn của mình – chẳng hạn như khái niệm “Bộ sưu tập dưới dạng dữ liệu” (Collections as Data) – bao gồm các nguyên tắc và quy trình xuất bản các bộ sưu tập kỹ thuật số sao cho phù hợp với việc xử lý bằng máy tính.

Những thành tựu gần đây

Với các chiến lược mới được mở ra nhờ không gian dữ liệu chung của châu Âu dành cho di sản văn hóa (triển khai từ tháng 9 năm 2022), chúng tôi nhận thấy rằng mối quan tâm của mình đối với di sản văn hóa kỹ thuật số – vốn từng được xem là một chủ đề giảng dạy tại đại học – cần được phát triển thành một hướng nghiên cứu bài bản. Trong giai đoạn 2023–2024, chúng tôi đã kết hợp nỗ lực này với các hoạt động hỗ trợ các chuyên gia mới trong ngành di sản văn hóa, bởi lộ trình giáo dục có thể ảnh hưởng đáng kể đến sự nghiệp tương lai của họ.

Chúng tôi đã thiết kế chương trình thực tập đầu tiên dành cho các chuyên gia mới (first Internship for New Professionals), góp phần xây dựng danh mục các sáng kiến ​​học thuật tập trung mạnh mẽ vào di sản văn hóa kỹ thuật số. Danh mục này liệt kê gần 100 sáng kiến, bao gồm các chương trình thạc sĩ, các khóa học mùa hè/mùa đông và các khóa đào tạo ngắn hạn trên khắp châu Âu. Đối với chúng tôi, việc xác định vị trí của di sản văn hóa kỹ thuật số trong hệ thống giáo dục là vô cùng quan trọng: liệu nó nằm trong các chương trình giáo dục rộng hơn thuộc khối ngành Nhân văn (hoặc một chuyên ngành cụ thể trong đó), hay thuộc lĩnh vực Nhân văn kỹ thuật số (Digital Humanities), Nghiên cứu di sản và bảo tàng, Nghệ thuật và văn hóa, hay Khoa học thông tin?

Chúng tôi cũng đã tổ chức các sự kiện tập trung vào chủ đề nghiên cứu của mình, đặc biệt là giải quyết những khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, cũng như quá trình chuyển tiếp từ môi trường học thuật sang sự nghiệp chuyên môn. Các sự kiện này bao gồm: "New Professionals’ Twin Talks" – một hình thức sự kiện mới trong hệ sinh thái của chúng tôi, tạo không gian để những chuyên gia mới gia nhập lĩnh vực học thuật hoặc di sản văn hóa được chia sẻ góc nhìn của mình; và "Shaping the future of digital cultural heritage professionals; pioneering approaches in Higher Education" – một phiên thảo luận bàn tròn nhằm khởi động các hoạt động trao đổi thường xuyên giữa các giảng viên, học giả đang giảng dạy về di sản văn hóa kỹ thuật số trên khắp châu Âu.

Các bước tiếp theo

Sau những kết quả đáng khích lệ trong năm qua, chúng tôi nhận thấy rằng đây chưa phải là lúc để kết thúc quá trình nghiên cứu hệ thống của mình. Khi di sản văn hóa kỹ thuật số ngày càng thu hút sự quan tâm trong môi trường đại học, chúng tôi hiểu rằng mình mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu. Trong những năm tới, Europeana Research dự định trở thành một dạng đài quan sát thường trực về xu hướng này, đồng thời tiếp tục đóng vai trò là cầu nối thúc đẩy sự hợp tác giữa lĩnh vực di sản văn hóa và môi trường học thuật.

Hãy liên hệ với chúng tôi qua địa chỉ research@europeana.eu nếu trường đại học của bạn triển khai bất kỳ chương trình đào tạo nào tập trung vào di sản văn hóa kỹ thuật số trong năm học mới, hoặc nếu bạn muốn hợp tác cùng chúng tôi để thúc đẩy các hoạt động trao đổi về di sản văn hóa kỹ thuật số trong giảng dạy đại học!