5 sự thật bất ngờ về nguồn mở trong chính phủ mà chúng tôi đã học được

5 Surprising Truths We Learned About Open Source in Government

March 26, 2026

Melissa Muñoz Suro, with the support from Lucy Harris, COO, and Jon Lloyd, Director of Advocacy and 50-in-5, DPGA Secretariat.

Theo: https://www.digitalpublicgoods.net/blog/5-surprising-truths-open-source-government

Bài được đưa lên Internet ngày: 26/03/2026

Để hỗ trợ các chính phủ triển khai công nghệ nguồn mở, trước hết chúng ta cần hiểu rõ bối cảnh thực thi chính sách trên toàn cầu. Nhằm thúc đẩy nỗ lực này, DPGA đã khởi động "Khảo sát về Chính sách và Thực tiễn Nguồn Mở Toàn cầu" (bản dịch sang tiếng Việt) vào tháng 6 năm ngoái, như một phần trong "Lời kêu gọi Hành động Hợp tác" của chúng tôi. Sáng kiến ​​này đã dẫn đến việc công bố một báo cáo vào tháng 11 năm 2025 do nhà nghiên cứu Melissa Muñoz Suro thực hiện; báo cáo này vạch ra bốn khuyến nghị chính sách quan trọng nhằm tăng cường năng lực cho chính phủ.

Khi nói đến chuyển đổi số trong chính phủ, người ta dễ hình dung về một quyết định mang tính bao trùm và dứt khoát: một chính sách quốc gia mới được ký kết và phần mềm nguồn mở chính thức được chấp nhận. Câu chuyện đơn giản, mạch lạc này nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng kết quả nghiên cứu lại cho thấy thực tế hiếm khi diễn ra như vậy; thay vào đó, quá trình thay đổi của các cơ quan công quyền thường phức tạp hơn nhiều.

Để tiếp nối báo cáo năm ngoái, chúng tôi đã trao đổi với các nhà lãnh đạo về chuyển đổi số từ mười một quốc gia và tổ chức khác nhau. Một bức tranh khác biệt đã lộ diện—thực tế hơn, diễn ra theo từng bước và đầy thú vị. Chúng tôi nhận thấy rằng câu chuyện thực sự về nguồn mở trong chính phủ không nằm ở các văn bản chính sách chính thức, mà ẩn chứa trong những quy tắc bất thành văn tại các bộ phận mua sắm, những lựa chọn chiến lược của các nhóm cấp cơ quan, và động lực thay đổi không ngừng của các quốc gia.

ĐỌC BÁO CÁO CẬP NHẬT VỀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH TẠI ĐÂY

Dưới đây là năm bài học đáng ngạc nhiên nhất mà chúng tôi rút ra được về cách các chính phủ đang định hướng hành trình ứng dụng phần mềm nguồn mở hiện nay:

1. "Chính sách Nguồn Mở" Phổ biến nhất Lại là... Không có Chính sách Chính thức nào cả

Một trong những phát hiện đi ngược lại với suy nghĩ thông thường từ các cuộc trao đổi của chúng tôi là: nhiều chính phủ đã thúc đẩy thành công việc ứng dụng nguồn mở mà không cần đến một chính sách chính thức, độc lập. Thay vì ban hành một đạo luật duy nhất mang tính áp đặt, họ lồng ghép các nguyên tắc nguồn mở vào những chiến lược chuyển đổi số rộng lớn hơn, qua đó tạo đà phát triển từ cấp cơ sở.

Ví dụ, tại Na Uy, chính phủ nước này không có chiến lược mã nguồn mở chính thức. Tuy nhiên, trong cơ quan phát triển quốc gia (NORAD), một bộ phận trực thuộc đã tiên phong áp dụng "chính sách mở" nghiêm ngặt, trong đó quy định nguồn mở và dữ liệu mở là những điều kiện bắt buộc để được cấp vốn cho các dự án và chương trình.

Tương tự, Togo lồng ghép các nguyên tắc nguồn mở vào các chính sách chuyển đổi số tổng thể, coi đây là lựa chọn ưu tiên hàng đầu cho các dự án mới, ngay cả khi chưa có luật riêng về nguồn mở.

Có lẽ quan điểm sâu sắc nhất đến từ Uganda. Sau khi nỗ lực xây dựng một chính sách nguồn mở chính thức trước đó không đạt được kết quả như mong đợi, các nhà lãnh đạo hiện tin rằng sẽ hiệu quả hơn nếu bắt đầu bằng một công cụ mềm dẻo hơn, chẳng hạn như bộ hướng dẫn. Mục tiêu trước tiên là "tạo ra thị trường" và chứng minh giá trị thực tiễn. Chỉ khi hệ sinh thái đã trưởng thành hơn, một khung quản trị chặt chẽ mới được triển khai. Cách tiếp cận từng bước này giúp tránh được những tranh cãi chính trị thường thấy ở các mệnh lệnh áp đặt từ cấp trên, đồng thời cho phép nguồn mở tự khẳng định giá trị của mình.

2. Cuộc chiến thực sự vì Nguồn Mở không nằm ở cấp hoạch định chính sách—mà nằm ở khâu mua sắm công

Mặc dù các nhà lãnh đạo chính trị có thể ủng hộ nguồn mở về mặt nguyên tắc, nhưng thắng bại thực sự lại nằm ở các chi tiết trong quy trình mua sắm công của chính phủ. Chúng tôi thường xuyên nghe ý kiến ​​cho rằng các quy định mua sắm vốn có tâm lý e ngại rủi ro—vốn được thiết kế cho kỷ nguyên phần mềm có bản quyền thương mại (proprietary software)—chính là rào cản thực tế lớn nhất cho việc áp dụng nguồn mở.

Tại Sri Lanka, câu trả lời cho rào cản chính này được đưa ra ngay lập tức và dứt khoát: đó là vấn đề mua sắm công. Quan điểm này cũng được chia sẻ ở nhiều quốc gia khác. Tại Na Uy, các quan chức nhận thấy rằng cán bộ phụ trách mua sắm thường rất e ngại rủi ro; họ lo sợ rằng sai sót có thể dẫn đến sự chậm trễ kéo dài nhiều năm. Nỗi sợ này khiến họ ưu tiên các nhà cung cấp phần mềm thương mại quen thuộc và coi nguồn mở—với mô hình ngân sách khác biệt, không có hạng mục chi phí cho phí bản quyền—là một rủi ro tiềm ẩn.

"Tôi nghĩ những người thực hiện quy trình này rất sợ mắc sai lầm, vì điều đó có thể khiến quá trình mua sắm bị trì hoãn hàng năm trời, đúng không? Vì vậy, họ thường có xu hướng làm theo những gì đã làm trước đây…"

Tại Uganda, thách thức nằm ngay trong chính các quy định pháp luật. Các quy định mua sắm thường yêu cầu nhà cung cấp phải chứng minh "10 năm kinh nghiệm" và có hồ sơ năng lực thực hiện nhiều "dự án tương tự"; đây là những tiêu chí khó đáp ứng đối với các nhà cung cấp nguồn mở quy mô nhỏ tại địa phương, đồng thời lại ưu tiên các công ty phần mềm thương mại lớn và lâu năm. Những quy định tưởng chừng như trung lập này thực tế lại gây bất lợi cho nguồn mở ngay cả khi nó chưa kịp bước vào cuộc cạnh tranh.

3. Chiến lược táo bạo của một quốc gia: Để xây dựng hệ sinh thái, trước tiên hãy làm chủ mã nguồn

Uganda cũng mang đến một góc nhìn khác biệt. Trong khi nhiều chính phủ gặp khó khăn với công tác mua sắm công, quốc gia này đã phát triển một chiến lược độc đáo và hiệu quả đến bất ngờ nhằm thúc đẩy hệ sinh thái công nghệ nội địa: đó là nắm quyền sở hữu trí tuệ (IP) đối với các sản phẩm công nghệ.

Chính sách này tuy đơn giản nhưng đầy mạnh mẽ: khi chính phủ Uganda đặt hàng phát triển phần mềm theo yêu cầu, họ đồng thời mua lại toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ của sản phẩm đó. Cách tiếp cận này đã mang lại hai kết quả mang tính bước ngoặt. Thứ nhất, nó tạo đà phát triển mạnh mẽ cho ngành công nghiệp phần mềm trong nước. Hầu hết các công ty nước ngoài không chấp nhận các điều khoản này, trong khi các nhà phát triển nội địa lại sẵn sàng hợp tác. Điều này không chỉ trao cho họ cơ hội mà còn chủ động định hình lại thị trường theo hướng có lợi cho họ, tạo ra lợi thế cạnh tranh to lớn cho nhân tài trong nước.

Thứ hai, chính sách này dẫn đến việc hình thành "hệ thống đăng ký chính phủ số" – một kho lưu trữ nội bộ chứa tất cả các phần mềm thuộc sở hữu chính phủ cùng các thành phần cấu thành của chúng. Giờ đây, khi một bộ ngành cần triển khai hệ thống mới, các quan chức sẽ kiểm tra hệ thống đăng ký này trước tiên để xem liệu có thể tái sử dụng các mô-đun (module) đã có hay không. Việc chia sẻ mã nguồn nội bộ này đã giúp cắt giảm đáng kể chi phí và rút ngắn thời gian phát triển. Điển hình là một dự án trước đây có thể mất tới hai năm để hoàn thành thì nay được ước tính chỉ cần tám tháng. Bằng cách nắm giữ mã nguồn, Uganda đang thực sự xây dựng một cộng đồng nguồn mở nội bộ của riêng mình trên quy mô toàn chính phủ.

4. Trọng tâm thảo luận đã chuyển từ "Chi phí" sang "Quyền kiểm soát" và "Chủ quyền"

Trong nhiều năm, một trong những lý do chính để các chính phủ lựa chọn nguồn mở là khả năng tiết kiệm chi phí. Mặc dù lợi ích đó vẫn rất quan trọng, nhưng các cuộc phỏng vấn của chúng tôi cho thấy động lực đã chuyển dịch rõ rệt sang các vấn đề về chủ quyền số, an ninh và xây dựng năng lực nội địa. Một đại diện từ Pháp đã tóm tắt vấn đề này một cách súc tích:

"Trong vài tháng gần đây, Nguồn Mở đã trở thành một vấn đề liên quan đến chủ quyền quốc gia."

Việc chú trọng vào quyền kiểm soát và sự tự chủ hiện đang trở thành động lực thúc đẩy chính. Các nhà lãnh đạo tại Uganda coi nguồn mở là con đường tối ưu để đạt được "chủ quyền số"; họ lập luận rằng gánh nặng tài chính thực sự của phần mềm độc quyền (proprietary software) không nằm ở chi phí mua ban đầu, mà ở "chi phí bảo trì" dài hạn và tình trạng bị phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp (vendor lock-in) mà rất khó để thoát ra.

Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy đây không chỉ là lợi ích trên lý thuyết. Các sản phẩm nguồn mở do họ tự phát triển không chỉ tiết kiệm chi phí hơn gấp 20 lần mà còn thường an toàn, bảo mật và đáng tin cậy hơn nhiều so với các giải pháp thương mại đắt đỏ. Tương tự, danh sách các lợi ích của nguồn mở tại Rwanda bắt đầu bằng việc cắt giảm chi phí nhưng nhanh chóng chuyển trọng tâm sang tính minh bạch, sự tin cậy, đổi mới sáng tạo và quan trọng nhất là xây dựng một "hệ sinh thái công nghệ nội địa". Câu chuyện giờ đây không còn chỉ xoay quanh việc tiết kiệm tiền bạc, mà là xây dựng một tương lai kỹ thuật số tự chủ và có khả năng chống chịu tốt hơn.

5. Rào cản lớn nhất nằm ở yếu tố con người: Sự hiểu lầm và năng lực triển khai

Xét cho cùng, một số rào cản dai dẳng nhất đối với việc áp dụng nguồn mở không nằm ở khía cạnh kỹ thuật hay pháp lý, mà ở yếu tố con người. Các cuộc phỏng vấn của chúng tôi đã làm nổi bật hai vấn đề nhân sự chính: những hiểu lầm sâu sắc về ý nghĩa của "nguồn mở" và thách thức thực tế hàng ngày liên quan đến năng lực (thời gian và nguồn lực) hạn chế của các đội ngũ.

Một đại diện từ Na Uy đã mô tả chính xác thách thức đầu tiên, bày tỏ sự bức xúc trước những quan niệm sai lầm lỗi thời vẫn đang gây trở ngại cho quá trình ra quyết định.

"...nhiều người vẫn hiểu rằng 'mở' nghĩa là ai cũng có thể truy cập dữ liệu, kể cả dữ liệu cá nhân; họ cũng cho rằng các giải pháp nguồn mở thì không an toàn do tính chất 'mở' của chúng. Thực tế là, những quan niệm mà giới công nghệ chúng tôi từng nghĩ là đúng đắn thì hóa ra lại sai lầm từ nhiều thập kỷ nay".

Thách thức thứ hai thuộc về vấn đề tổ chức. Tại Singapore, một trở ngại lớn là sự thiếu hụt "năng lực triển khai trong các đội ngũ phát triển sản phẩm". Các nhóm nội bộ thường chịu áp lực bởi các chỉ số hiệu suất (KPI) riêng, và việc chuyển đổi một sản phẩm đã hoàn thiện, ổn định sang dạng mã nguồn mở hiếm khi được ưu tiên hàng đầu. Cần phải có sự vận động nội bộ mạnh mẽ (thúc đẩy, thuyết phục, vận động) để các nhóm chịu dành thời gian và nguồn lực chuẩn bị mã nguồn của họ cho việc phát hành công khai.

Điều này nhấn mạnh một quan điểm mà đại diện từ Ethiopia đã nêu: thành công đòi hỏi phải chuyển tải các khái niệm kỹ thuật thành ngôn ngữ dễ hiểu; không chỉ để nắm bắt thông tin, mà còn để trao quyền cho các nhà lãnh đạo không chuyên về kỹ thuật đưa ra quyết định chiến lược và đảm bảo công tác quản trị dài hạn. Nếu thiếu đi cầu nối này, ngay cả những giải pháp nguồn mở mạnh mẽ nhất cũng sẽ gặp khó khăn trong việc giành được sự ủng hộ cần thiết để vượt qua sức ỳ của con người.

Một lộ trình đầy thách thức nhưng thực tiễn

Câu chuyện thực sự về nguồn mở trong chính phủ không nằm ở những tuyên bố chính sách hoành tráng, mà là quá trình phát triển mang tính thực tiễn, tiệm tiến và thường diễn ra theo phương thức phi chính thức. Những cuộc tranh đấu gay gắt trong khâu mua sắm công cùng các rào cản dai dẳng từ con người—như sự hiểu lầm và tâm lý ngại thay đổi—giúp lý giải vì sao nhiều chính phủ đạt được thành công không phải nhờ một mệnh lệnh áp đặt từ cấp trên, mà thông qua cách tiếp cận mềm dẻo và gắn kết sâu rộng hơn. Dù lộ trình phía trước còn nhiều bề bộn, nhưng không thể phủ nhận rằng mọi thứ đang đi đúng hướng.

Khi cơ sở hạ tầng kỹ thuật số trở nên gắn liền không thể tách rời với lợi ích quốc gia, liệu những phương pháp tiếp cận thực tiễn, đi từ cơ sở lên (bottom-up) này có trở thành mô hình chuẩn để xây dựng một tương lai kỹ thuật số bền vững và có tính tự chủ cao hơn hay không?

Các nỗ lực liên quan do các thành viên DPGA chủ trì

Bên cạnh nỗ lực hợp tác thực hiện khảo sát, trong thời gian này, các thành viên còn triển khai thêm những dự án chính sách nguồn mở quan trọng khác:

• Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ (IDB): Xây dựng tài liệu giải thích về Văn phòng Chương trình Nguồn Mở - OSPO (Open-Source Program Office) và cung cấp hướng dẫn nhập môn cho các nhóm làm việc trong chính phủ về cách thành lập OSPO để quản lý chiến lược nguồn mở của họ.

• Sổ tay Quản trị Tốt của Liên minh OSPO: Sáng kiến ​​Quản trị Tốt - GGI (Good Governance Initiative) là bộ tài liệu và phương pháp luận do Liên minh OSPO phát triển, nhằm hỗ trợ các tổ chức triển khai chính sách nguồn mở trên toàn doanh nghiệp và thiết lập các OSPO hoạt động hiệu quả.

• Dự án Hỗ trợ Hệ thống Nguồn Mở của UNDP/ITU: Dự án Hỗ trợ Hệ sinh thái Mã nguồn mở (OSEE) là sáng kiến ​​hợp tác giữa ITU và UNDP, nhằm hỗ trợ các đơn vị thuộc khu vực công và tư nhân ứng dụng hiệu quả công nghệ nguồn mở để cung cấp các dịch vụ chính phủ số.

• Kho lưu trữ OSPO trên GitHub: Kho lưu trữ này trên GitHub tập hợp các chính sách, công cụ và phương pháp thực hành tốt nhất từ ​​chính OSPO của GitHub, giúp các tổ chức khác bắt đầu và đạt được thành công với các chương trình nguồn mở của mình.

ĐỌC BÁO CÁO KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH ĐÃ CẬP NHẬT TẠI ĐÂY