Điều 14 và phạm vi công cộng - tình hình tại châu Âu
- Thứ ba - 17/11/2026 18:18
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Article 14 and the public domain - the state of play across Europe
Posted on Thursday February 1, 2024 by Andrea Wallace, Associate Professor , University of Exeter Law School
Bài được đưa lên Internet ngày: 01/02/2024
Điều 14 của Chỉ thị về Bản quyền trong Thị trường Kỹ thuật số Thống nhất giúp tăng cường sự bảo hộ đối với các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng, qua đó hỗ trợ quyền của chúng ta trong việc tiếp cận di sản văn hóa chung. Tuy nhiên, điều khoản này đang được triển khai như thế nào trên khắp châu Âu? Nhóm công tác chuyên trách về vấn đề này thuộc Cộng đồng Bản quyền Europeana (Europeana Copyright Community) đã chia sẻ kết quả nghiên cứu của họ.
Về Điều 14
Chỉ thị về Bản quyền trong Thị trường Kỹ thuật số Thống nhất (CDSM) năm 2019 bao gồm Điều 14, một quy định bảo vệ tình trạng thuộc phạm vi công cộng (public domain) của các tác phẩm nghệ thuật thị giác. Cụ thể, điều khoản này bảo vệ nguyên tắc rằng các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng vẫn phải giữ nguyên trạng thái đó khi được số hóa. Quan trọng hơn, quy định này áp dụng cho bất kỳ tư liệu nào là kết quả của hành vi sao chép, chứ không chỉ giới hạn ở các bức ảnh.
“Điều 14 – Các tác phẩm nghệ thuật thị giác thuộc phạm vi công cộng
Các quốc gia thành viên phải quy định rằng, khi thời hạn bảo hộ của một tác phẩm nghệ thuật thị giác đã hết, bất kỳ tư liệu nào là kết quả từ hành vi sao chép tác phẩm đó đều không phải chịu sự điều chỉnh của bản quyền hay các quyền liên quan, trừ khi tư liệu thu được từ hành vi sao chép đó mang tính nguyên gốc – nghĩa là nó là thành quả sáng tạo trí tuệ của chính tác giả.”
Trên thực tế, cách diễn đạt tại Điều 14 tạo ra sự linh hoạt trong quá trình triển khai tại mỗi quốc gia, điều này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của nguyên tắc cốt lõi và bắt buộc mà điều khoản này hướng tới. Chẳng hạn, Điều 14 chỉ áp dụng cho “các tác phẩm nghệ thuật thị giác” (thay vì tất cả các tác phẩm sáng tạo) và chỉ có hiệu lực sau khi “thời hạn bảo hộ của tác phẩm nghệ thuật thị giác đó đã hết”.
Điều này đặt ra nhiều câu hỏi. Chuyện gì sẽ xảy ra với các bản sao của những tác phẩm thuộc phạm vi công cộng nhưng không nằm trong định nghĩa thông thường về “nghệ thuật thị giác”, chẳng hạn như các sản phẩm thủ công mỹ nghệ hoặc cổ vật? Còn đối với các bản sao của những tác phẩm chưa từng được bảo hộ bản quyền – ví dụ như các tác phẩm của Leonardo da Vinci và các nghệ sĩ thời Phục hưng – thì sao? Liệu Điều 14 có hiệu lực hồi tố hay chỉ áp dụng cho các bản sao được thực hiện sau ngày quốc gia đó chính thức triển khai chỉ thị? Cuối cùng, Điều 14 có thể tác động như thế nào đến các quyền liên quan khác (ngoài quyền dành cho các bức ảnh không mang tính nguyên gốc), chẳng hạn như quyền của các nhà sản xuất tác phẩm nghe nhìn?
Theo cách hiểu hẹp, Điều 14 chỉ yêu cầu các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu và Khu vực Kinh tế Châu Âu – những nơi đang áp dụng quyền liên quan đối với các bức ảnh không mang tính nguyên gốc – phải sửa đổi luật pháp quốc gia để loại bỏ các hình thức bảo hộ đó. Để hiểu rõ hơn về những tác động sâu rộng hơn, Nhóm công tác (Task Force) của chúng tôi đang theo dõi quá trình triển khai tại từng quốc gia thành viên.
Vượt ra ngoài ý nghĩa câu chữ của Điều 14
Một số quốc gia đã sửa đổi luật pháp theo hướng mở rộng hơn so với các yêu cầu tại Điều 14. Tại các quốc gia này, luật bản quyền hiện cung cấp các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ hơn cho phạm vi công cộng, đúng theo tinh thần của Điều 14.
Thụy Điển đã sửa đổi điều khoản về các quyền liên quan loại bỏ các biện pháp bảo vệ mới đối với những bức ảnh chụp các “tác phẩm nghệ thuật” – vốn đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền – thay vì chỉ giới hạn ở các tác phẩm nghệ thuật thị giác. Về mặt kỹ thuật, Điều 49 trong Luật Bản quyền Thụy Điển chỉ áp dụng cho các hình ảnh nhiếp ảnh hoặc các công nghệ sao chép tương đương. Tuy nhiên, chính phủ nước này đã làm rõ rằng, trong trường hợp một hành vi hoặc công nghệ sao chép không mang tính nguyên gốc nằm ngoài phạm vi “hình ảnh nhiếp ảnh”, thì luật bản quyền sẽ không cung cấp bất kỳ sự bảo hộ nào cho kết quả hoặc các tư liệu được tạo ra từ đó.
Đức áp dụng cách tiếp cận rộng hơn. Điều 68 Luật Bản quyền Đức loại trừ các “bản sao tác phẩm nghệ thuật thị giác thuộc phạm vi công cộng” khỏi sự bảo hộ của các quyền liên quan – vốn thường dành cho các tác phẩm nhiếp ảnh và sản phẩm được tạo ra theo cách thức tương tự như nhiếp ảnh (chẳng hạn như bản quét 3D và các phương tiện sao chép khác). Quy định này có hiệu lực hồi tố, áp dụng cho các bản sao tác phẩm nghệ thuật thị giác kể từ thời điểm bản quyền của tác phẩm gốc hết hạn, ngay cả khi bản sao đó được thực hiện trước thời điểm bản quyền gốc hết hạn.
Cách tiếp cận hẹp trong quá trình thực thi
Một số quốc gia khác lại áp dụng cách tiếp cận hẹp đối với Điều 14. Áo, Đan Mạch và Tây Ban Nha đã sửa đổi các quy định về quyền liên quan, giới hạn phạm vi áp dụng chỉ đối với các tác phẩm mỹ thuật đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền. Cả Đan Mạch và Tây Ban Nha đều đưa nguyên văn quy định này vào luật quốc gia sau thời hạn chót, nhằm tránh bị xử phạt do chậm trễ đáng kể trong việc chuyển hóa quy định. Cả hai quốc gia này đều dự định xem xét lại và có khả năng sửa đổi luật để mở rộng phạm vi áp dụng trong tương lai.
Trong một số trường hợp, việc chuyển hóa quy định có thể quá hẹp. Điều 49a Luật Bản quyền Phần Lan hiện loại trừ “ảnh chụp tác phẩm mỹ thuật đã hết thời hạn bảo hộ” khỏi sự bảo hộ của các quyền liên quan. Hiện chưa rõ các tòa án sẽ diễn giải quy định này như thế nào đối với các loại hình tư liệu khác được tạo ra trong quá trình sao chép – chẳng hạn như dữ liệu, siêu dữ liệu hoặc các phương tiện khác không nằm trong khái niệm “ảnh chụp”. Quy định này chỉ áp dụng cho các bức ảnh được thực hiện sau ngày 03/04/2023.
Liệu có cần thiết phải thực thi ở cấp quốc gia?
Vì Điều 14 dường như nhắm vào việc sử dụng các quyền liên quan đối với các tác phẩm nhiếp ảnh không mang tính nguyên gốc, nên một số quốc gia vốn không có các quyền này đã không thực hiện cải cách luật pháp quốc gia.
Bỉ đã không chuyển hóa quy định này, với lý giải rằng không cần thiết phải có một quy định riêng biệt, vì luật bản quyền của Bỉ vốn đã yêu cầu các sản phẩm phải là “thành quả sáng tạo trí tuệ của chính tác giả” mới được hưởng sự bảo hộ bản quyền mới. Mối lo ngại đặt ra là việc bổ sung một quy định mới có thể gây nhầm lẫn và mơ hồ cho luật bản quyền, bởi tiêu chuẩn này vốn đã áp dụng cho mọi loại hình tác phẩm chứ không riêng gì các tác phẩm nghệ thuật thị giác. Các quốc gia khác không thực hiện chuyển hóa quy định này bao gồm Pháp, Hungary, Luxembourg, Hà Lan, Ba Lan và Slovakia.
Ngược lại, Croatia đã chuyển hóa Điều 14 bằng cách đưa toàn bộ nội dung điều này vào Điều 18 với tiêu đề “Các sáng tạo không được bảo hộ”. Trong quá trình tham vấn, lĩnh vực di sản văn hóa đã đề nghị thay cụm từ “tác phẩm nghệ thuật thị giác” bằng “tác phẩm nghệ thuật”, nhưng đề xuất này không được chấp nhận. Dẫu vậy, việc đưa nội dung này vào luật vẫn truyền tải một thông điệp rõ ràng về tầm quan trọng của việc bảo vệ phạm vi công cộng (public domain). Những cách chuyển hóa tương tự cũng đã diễn ra tại Estonia, Latvia, Bồ Đào Nha và Romania.
Các hạn chế đối với di sản văn hóa nằm ngoài phạm vi bản quyền
Tuy nhiên, bản quyền chỉ là một trong những loại hạn chế có thể ngăn cản việc sử dụng các bản sao của các tài liệu thuộc phạm vi công cộng.
Ý và Hy Lạp có các đạo luật về di sản văn hóa, trong đó quy định hạn chế việc sử dụng các di sản văn hóa thuộc sở hữu công cho một số mục đích nhất định nếu không có sự cho phép và không thanh toán phí. Điều này có nghĩa là, mặc dù bản thân bản sao có thể thuộc phạm vi công cộng, nhưng tác phẩm được thể hiện trong đó vẫn chịu sự điều chỉnh của một quyền khác, gây hạn chế đối với việc sử dụng bản sao đó.
Cuối cùng, các quyền nhân thân (moral rights) hoặc các điều kiện theo hợp đồng cũng có thể áp dụng đối với tác phẩm được thể hiện, từ đó ảnh hưởng đến cách thức sử dụng hoặc khả năng tiếp cận bản sao của tác phẩm đó.
Các bước tiếp theo
Chúng tôi sẽ sớm công bố một bản tổng quan bao gồm thông tin đã thu thập được từ nhiều quốc gia khác nhau. Hiện chúng tôi vẫn thiếu thông tin từ Síp, Litva và Iceland; nếu bạn có thông tin về các quốc gia này, vui lòng liên hệ với chúng tôi qua địa chỉ copyright@europeana.eu. Bạn cũng có thể tham gia Cộng đồng Bản quyền thuộc Hiệp hội Mạng lưới Europeana (Europeana Network Association Copyright Community) để cập nhật những diễn biến mới nhất trong lĩnh vực này.
Tài liệu đọc thêm
Để tìm hiểu thêm về chủ đề này, dưới đây là một số tài nguyên bổ sung có thể hữu ích cho bạn:
Bài viết trên tạp chí gần đây có tựa đề “Surrogate Intellectual Property Rights in the Cultural Sector” (tạm dịch: Các quyền sở hữu trí tuệ thay thế trong lĩnh vực văn hóa) của tác giả Andrea Wallace.
Trang thông tin về Eurovision của Hiệp hội Communia và cổng thông tin chuyên biệt về việc thực thi Chỉ thị DSM (Chỉ thị về Bản quyền trên Thị trường Kỹ thuật số), tập trung vào Điều 14.
Bài viết tin tức “Is the Public Domain under threat in Italy?” (tạm dịch: Phải chăng phạm vi công cộng đang bị đe dọa tại Ý?) của tác giả Deborah de Angelis.
Sự kiện Ngày Phạm vi Công cộng (Public Domain Day) 2024 sắp diễn ra vào ngày 7 tháng 3 năm 2024, được tổ chức trực tiếp tại Brussels và trực tuyến.
Xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến các thành viên của Nhóm công tác về Điều 14đã phối hợp thực hiện nghiên cứu và thu thập dữ liệu cần thiết cho bài viết này.